Klucz do Güntera Grassa - recenzja biografii

Klucz do Güntera Grassa - recenzja biografii

Kategoria: Literatura

Autor: Artur Bądkowski

Data publikacji: 2014-10-31

A a

        Nakładem Wydawnictwa „Oskar” ukazała się biografia jednego z najważniejszych niemieckich pisarzy, noblisty z 1999 r. – Güntera Grassa. Napisał ją  znakomity znawca literatury i kultury niemieckiej prof. dr hab. Norbert Honsza. Trudno w Polsce o bardziej kompetentnego autora biografii gdańszczanina. Przez wiele lat prof. Honsza był kierownikiem Zakładu Współczesnej Literatury i Kultury Niemieckiej w Instytucie Filologii Germańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Pełnił też taką funkcję w Katedrze Języka i Kultury Niemieckiej w Wyższej Szkole Studiów Międzynarodowych w Łodzi. Był wykładowcą wielu europejskich uniwersytetów. Uczestniczył w konferencjach i sympozjach w Europie, Azji i Ameryce Północnej. Za swoją działalność wielokrotnie był nagradzany.   W jego dorobku znajduje się kilkadziesiąt książek i ponad tysiąc prac poświęconych takim twórcom jak: Tomasz Mann, Karol May, Heinrich Böll, Heinrich Heine. Spod jego pióra wyszła także historia literatury niemieckiej „W blasku epok”. Wielokrotnie pisał już wcześniej o bohaterze recenzowanej biografii. Nie bez znaczenia jest fakt, że Norbert Honsza wiele lat zna Güntera Grassa osobiście.

         Praca ta napisana jest w układzie chronologiczno-tematycznym. Na jej końcu znajduje się „Wykaz cytowanych dzieł Güntera Grassa”, a także wybór literatury przedmiotu oraz indeks nazwisk, nie ma jednak przypisów. Poszczególne etapy życia pisarza ilustrowane są wieloma fotografiami, które na świetnym papierze prezentują się znakomicie i wzbogacają biografię ilustrując kolejne etapy życia noblisty. Książka napisana jest bardzo dobrą polszczyzną przystępną nawet dla niewyrobionych czytelników. Autor nie pomijał kwestii wzbudzających największe emocje. Już we wstępie odniósł się do opublikowanej w 2006 r. autobiografii pisarza pt. „Przy obieraniu cebuli” gdzie wyznał, że w czasie wojny służył w Waffen-SS. Musiało to wywołać burzę ponieważ pisarz podejmujący wcześniej kwestię win Niemców, uważany za autorytet moralny, zbyt długo zwlekał z osobistym rozliczeniem przeszłości. Norbert Honsza omawia we wstępie także reakcje, jakie w Polsce wywołał ten wątek autobiograficznej książki. Pochodzący z Gdańska pisarz wypowiadający się wielokrotnie na temat polsko-niemieckiego pojednania musiał się spodziewać takich gorących reakcji. Ten mocny akcent na początku książki pokazuje czytelnikowi znaczenie twórczości Grassa nie tylko dla literatury światowej, ale też dla kluczowych współczesnych  kwestii społecznych, na temat których pisarz zabierał głos. Kolejnych kilka rozdziałów tradycyjnie poświęconych zostało dzieciństwu Güntera Grassa. Biograf charakteryzuje też szeroko sytuację rodzinną i społeczną kształtującą na tym etapie osobowość pisarza. Nikogo nie trzeba chyba przekonywać, że dzieciństwo i te wczesne doświadczenia miały bardzo ważny wpływ na jego ukształtowanie. Dom, szkoła, wychowanie religijne, czasy rządów nazistów przypadające na ten wczesny okres życia bohatera są niezbędne do zrozumienia osobowości twórcy i jego dzieł. Autor prezentuje też czytelnikowi jego pierwsze próby twórcze: plastyczne i literackie. Norbert Honsza w sugestywny i umiejętny sposób wplata w narrację wypowiedzi prasowe Grassa, fragmenty autobiografii oraz fragmenty z jego książek ilustrujące jego osobiste przeżycia. Biograf w rozdziałach: „My chłopaki w mundurze” oraz „Bądź zawsze wierny i uczciwy aż po grobu chłód” opisuje wojskowe doświadczenia Güntera Grassa w jednostce pancernej Waffen-SS, których sensacyjność została omówiona już we wspomnianym wstępie. Kolejne rozdziały poświęcone są powojennym doświadczeniom młodego Grassa, który znalazł się w obozie jenieckim a później podejmował się wykonywania różnych prac. Okoliczności w jakich się znalazł poza swoim ukochanym Gdańskiem, w okupowanych Niemczech, na rozdrożu pełnym chaosu, odzwierciedlała pewnie jego stan ducha. Przyszły autor „Blaszanego bębenka” podjął wówczas studia na Akademii Sztuk Pięknych w Düsseldorfie. Opisy kolejnych etapów edukacji, podjętych podróży, wydarzeń z życia osobistego pozwalają czytelnikowi zrozumieć osobowość artysty. Biograf stara się także prezentować w ujęciu chronologicznym jego dokonania artystyczne. Tekst zawiera nie tylko analizy i interpretacje utworów, ale czytelnik ma dzięki autorowi także możliwość przeczytania wierszy Güntera Grassa i obszernych fragmentów jego prozy. Wszystko to okraszone jest także ciekawostkami np. o umiejętnościach tanecznych czy kulinarnych pisarza. Ciekawe dla czytelnika będą też informacje na temat prac plastycznych autora „Kota i myszy”. Dla czytelnika interesujące są na pewno jego relacje z Polską i Polakami. Rozdział „Uwikłany w ›nieszczęśliwą miłość‹” poświęcony jest twórczości dramatopisarskiej G. Grassa. Kolejny rozdział - „Debiut  powieściowy - światowym bestsellerem”, jak łatwo się domyślić, poświęcony jest powstaniu, publikacji i interpretacji pierwszej książki z trylogii gdańskiej – „Blaszanemu bębenkowi”. W dalszej części książki Norbert Honsza przedstawił przyjęcie książki w PRL i dyskusje wokół niej w polskim środowisku. Po opisie debiutu autor omówił kolejne publikacje przynoszące międzynarodową popularność pisarzowi. Istotną aktywnością znanego literata była polityka. Jego zaangażowanie społeczno-polityczne również zostało opisane przez biografa. Prof. Honsza zapoznaje czytelnika z kolejnymi dokonaniami literackimi, zaangażowaniem politycznym i sferą życia osobistego pisarza. Trudno je oczywiście systematyzować i oddzielać. Podobnie jest z aktywnością twórczą pisarza, który jest też artystą plastykiem i rzeźbiarzem. Szczególnie ciekawe są relacje Gdańszczanina z Polakami oraz percepcja jego książek nad Wisłą w okresie PRL. Zawiłości tego zagadnienia zostały opisane w rozdziale „Polskie dylematy warte ›cichej mszy‹”. Pisarz podejmujący ważką tematykę dotyczącą skomplikowanych i pełnych bolesnych spraw, długo musiał czekać na publikację „Blaszanego bębenka” w języku polskim. Z powodu intryg i politycznych rozgrywek nie mogło dojść do spotkania pisarza z czytelnikami przy okazji sympozjum filmowo-literackiego w studenckim klubie „Hybrydy” w 1985 r. Wszystkie książki Grassa wywoływały skrajne emocje. Po opublikowaniu „Szczurzycy” zdecydował się on na wyjazd do Indii. Owocem tej podróży i kilkumiesięcznego tam pobytu stała się powieść „Pokazać język”. Okoliczności tego wyjazdu opisane przez B. Honszę w sposób szczególny pokazują jak wszystkie sfery życia pisarza się splatają. Upadek Berlińskiego Muru i przemiany demokratyczne w Europie Środkowej oznaczały, że twórca tak zaangażowany mógł działać w warunkach dotychczas nie do pomyślenia. Grass wzbudzał emocje i kontrowersje. Bardzo dobitnie obrazuje to Norbert Honasza opisując okoliczności nadania doktoratu Honoris Causa Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznawaniu. Kolejne publikacje z lat 90-tych też były różnie oceniane zarówno w Niemczech jak i na świecie. Nie inaczej było także po uhonorowaniu G. Grassa literacką Nagrodą Nobla w 1999 r. Wg biografa przyznanie nagrody lepiej zostało przyjęte w świecie niż w ojczyźnie pisarza. W końcowym fragmencie pracy autor przytacza ponownie informacje zawarte w autobiograficznej książce „Przy obieraniu cebuli”. Ostatnie rozdziały książki poświęcił prof. Honsza twórczości autobiograficznej niemieckiego pisarza, który kontynuował rozliczenia swojego życia. Mocnym, końcowym akcentem książki jest sprawa opublikowanego w 2012 r. wiersza „Co musi zostać powiedziane”, w którym poruszył bardzo aktualny temat konfliktu bliskowschodniego, negatywnie wypowiadając się na temat polityki Izraela wobec Palestyny. Biografia zakończona jest podsumowaniem omawiającym dorobek noblisty do 2013 r. oraz podkreśleniem jego znaczenia dla światowej literatury. Wymowny jest tytuł ostatniego rozdziału: „Maska pisarza spełnionego”. W książce widoczna jest sympatia autora do opisywanej postaci. Wieloletnia znajomość nie sprzyja pewnie zjadliwej krytyce. Chociaż podkreślić trzeba, że B. Honsza przytacza opinie krytyczne dotyczące G. Grassa to jednak wnikliwy czytelnik odnajdzie na pewno dużo więcej negatywnych opinii o twórczości i poglądach niemieckiego pisarza. Należy pamiętać jednak jak skrajne emocje i opinie wzbudza pisarz. Można także mieć zastrzeżenia do konstrukcji pracy, w której nie zawsze biograf konsekwentnie stosował układ chronologiczno-problemowy. Rozbudowane interpretacje dzieł Grassa i ich percepcja oddzielają też opisy poszczególnych etapów życia twórcy. Wymaga to uwagi czytelnika. Chociaż można dzięki temu zauważyć, że jest to pierwsza dostępna w języku polskim praca tak szeroko traktująca o życiu i twórczości noblisty. W książce napisanej w sposób komunikatywny i przystępny, w pracy skromnej pod względem objętości udało się zebrać autorowi bardzo dużo informacji, które dla wielu odbiorców będą na pewno pożytecznym przewodnikiem po życiu i twórczości Güntera Grassa i punktem wyjścia do lektury jego książek oraz tekstów dotyczących jego samego. Na pewno warto polecić tę publikację wszystkim osobom zainteresowanym współczesną kulturą.      Fragment książki

 

Fragment książki –Przy okazji szukano nieodmiennie odpowiedzi na hamletowskie wręcz pytanie: Kto jest lub był największym pisarzem niemieckojęzycznym ostatnich 60 lat? Lista pozostaje jednak na ogół krótka, bo któż by się ośmielił obok Tomasza Manna sytuować Bertolta Brechta, a nawet noblistów: Hermanna Hessego, Heinricha Bölla czy Eliasa Canettiego, nie mówiąc o „skandalistce” Elfriede Jelinek, którą przecież dostatecznie już unurzano w błocie, kiedy otrzymała literacką Nagrodę Nobla w 2004 roku. Na placu boju pozostał zatem jeden wielki, nieodmiennie kontrowersyjny, ale i lubiany, na przemian czczony i namiętnie odrzucany, urodzony w Gdańsku – Günter Grass. Od czasu Tomasza Manna nie było bowiem pisarza o tak wielkiej charyzmie i sile intelektualnego oraz społecznego oddziaływania. Już w roku 1959 pierwszą powieścią Blaszany bębenek dokonał w powojennej prowincjonalnej kulturze literackiej Niemiec wręcz „kopernikańskiego przewrotu”. Dał także spektakularny pokaz języka kultury, którym powinna posługiwać się młoda demokracja, a dokonując wiwisekcji mentalności swoich rodaków w ciągu półwiecza, wykreował na najwyższym poziomie dyskurs kulturalny i polityczny.

 

 

Norbert Honsza, Grass. Biografia, Gdańsk: Wydawnictwo Oskar, 2014, str. 272, 150 x 212 mmm, oprawa twarda.  978-83-63709-70-9

http://wydawnictwooskar.pl/?id=mainpage