R. Overy „Dyktatorzy. Hitler i Stalin”.

R. Overy „Dyktatorzy. Hitler i Stalin”.

Kategoria: Literatura

Autor: Paweł Głuszek

Data publikacji: 2013-11-08

A a

 

Autor: Richard Overy

Tytuł: Dyktatorzy. Hitler i Stalin

Wydawnictwo: Dolnośląskie
Rok wydania: 2009

Data premiery:2013-04-10

ISBN: 978-83-245-8763-6

Oprawa: twarda
Liczba stron: 740

W polskim wydaniu podtytuł pracy Overy’ego jest trochę mylący i brzmi: „Hitler i Stalin”, podczas gdy w oryginale jest: „Hitler’s Germany, Stalin’s Russia” (Niemcy Hitlera, Rosja Stalina). Polski podtytuł może sugerować, że mamy do czynienia z biografią Hitlera i Stalina, tymczasem nic bardziej mylnego. Książka nie jest biografią dwóch dyktatorów. To raczej wnikliwa analiza funkcjonowania dwóch totalitarnych reżimów na czele których stali Hitler i Stalin. Autor przedstawia w swojej pracy funkcjonowanie aparatu państwowego oraz gospodarek Niemiec i Związku Radzieckiego. Omawia też ideologie obu dyktatur. Cel Autora jest jasny: przedstawienie, analiza i porównanie ze sobą dwóch totalitaryzmów, które uczyniły XX stulecie najbardziej krwawym w historii.

Książka składa się z przedmowy, wprowadzenia i czternastu rozdziałów, z których każdy traktuje o jednym, wybranym problemie. Jest także podsumowanie oraz obszerna bibliografia, przypisy i podziękowania Autora. Pierwszy rozdział przedstawia drogi Hitlera i Stalina do władzy. Overy szuka tutaj różnic i podobieństw. Nie inaczej jest w drugim rozdziale, w którym porównuje sposoby rządzenia obu dyktatorów. Rozdział trzeci, bardzo interesujący, to przedstawienie przez brytyjskiego historyka zjawiska kultu jednostki występującego w obu państwach. Kolejne rozdziały przedstawiają zasady funkcjonowania jednopartyjnych państw opartych na terrorze. Overy analizuje organizację państw, w których stopniowo, każda sfera życia obywateli, została podporządkowana władzy. Poddaje też analizie aparat terroru skierowany przez dyktatorów najpierw przeciwko własnym obywatelom, a potem przeciwko podbijanym narodom. Następne rozdziały poświęcone są moralnej i etycznej stronie życia w obu dyktaturach. Overy opisuje komunistyczną i nazistowską utopię, sposoby jej realizacji i przyczyny upadku obłąkanych idei, wskazuje na zagadnienia związane z religią, wiarą i moralnością w III Rzeszy i Związku Radzieckim. Niezwykle interesująco przedstawia się tutaj problematyka stosunku obu dyktatorów wobec religii i kościołów funkcjonujących w ich państwach.

Kolejny rozdział książki Overy’ego poświęcony jest wrogom dyktatury, zarówno w Niemczech, jak i w ZSRR. Autor przedstawia przeciwników Hitlera i Stalina działających na emigracji, jak i w ich własnych państwach. Rozdział dziewiąty to analiza życia kulturalnego, naukowego, sztuki i literatury w obu reżimach. Historyk opisuje przemiany jakie zachodziły w kulturze obu narodów, przebieg „rewolucji kulturalnych” jakie dokonały się w obu państwach, ich konsekwencje dla społeczeństw. Następny rozdział to analiza zmian jakie następowały w gospodarkach Niemiec i ZSRR. Overy poświęca więcej uwagi gospodarce Związku Radzieckiego całkowicie podporządkowanej wojnie już w latach 30. XX stulecia. Proces ten przebiegał również w III Rzeszy, ale później i w inny sposób. Autor analizuje wpływ militaryzacji obu krajów na życie ich obywateli. Kolejne rozdziały traktują o militarnych aspektach dyktatur. Mamy tu do czynienia z przedstawieniem potencjałów militarnych obu reżimów, stosunkiem dyktatorów do armii i ich wzajemnych relacji. Konsekwencją m.in. zbrojeń była wojna do której doszło między III Rzeszą i ZSRR. Jej właśnie poświęcony jest kolejny rozdział pracy. Wojna między dwoma zbrodniczymi reżimami jest analizowana przez Autora pod kątem militarnym, gospodarczym i ideologicznym. To bardzo dokładny i wnikliwy opis wojny totalnej. Następny rozdział pracy dotyczy narodów i ras wchodzących w skład III Rzeszy i ZSRR, stosunku dyktatorów do nich, zbrodniczych planów Hitlera i Stalina wobec mniejszości narodowych i rasowych. Ostatni rozdział traktuje o roli jaką w komunistycznej i nazistowskiej ideologii spełniały obozy koncentracyjne i gułagi. Overy przedstawia „imperia obozów” jakie ze swoich krajów uczynili Hitler i Stalin. W zakończeniu podsumowuje wyniki swoich badań i dociekań.

Książka Richarda Overy’ego liczy ponad 700 stron z przypisami i bibliografią (nieco ponad 600 stron samego tekstu zasadniczego). Dużo? Zapewne, ale objętość przekłada się też na jakość. Dokładność i rzetelność analizy obu dyktatur w naturalny sposób przełożyła się na ilość stron książki. Ale to tylko z korzyścią dla czytelnika. Szczegółowe omówienie określonych zjawisk i problemów, zestawienie ich obok siebie, pozwoliło Autorowi wydobyć na światło dzienne i podkreślić wszystkie podobieństwa i różnice między III Rzeszą, a ZSRR. W swojej książce Overy stara się odpowiedzieć na pytanie, czy Hitler i Stalin byli dwoma wariantami tego samego zjawiska, co ich łączyło, a co dzieliło, jakie były różnice i podobieństwa w stworzonych przez nich systemach władzy? Autorowi udaje się znaleźć odpowiedzi na stawiane przez siebie pytania. Często jego wnioski są zaskakujące, nieoczekiwane dla czytelnika. Coś co wydawało się nam oczywiste, według Overy’ego wcale takie nie jest. Podobieństwa i różnice obu totalitaryzmów, wskazane przez Autora, też mogą niejednego czytelnika zaskoczyć. Wydawałoby się, że w tym temacie wszystko jest jasne i oczywiste, ale po lekturze pracy brytyjskiego historyka, może się okazać, że nie do końca tak było. Ale o tym trzeba przekonać się osobiście, sięgając po „Dyktatorów”.

Podejście Autora do tematu jest oryginalne i na swój sposób nowatorskie. To zaleta jego książki. Zaletą jest także jej konstrukcja, chociaż na pierwszy rzut oka może wydawać się błędna. Autor opowiada równolegle o obu dyktaturach, raz pisząc o III Rzeszy, a za chwilę opisując sytuację w ZSRR. Książka napisana jest problemowo, według zagadnień, w ramach których Autor opisuje i analizuje sytuacje i zjawiska występujące w obu reżimach. Dzięki temu praca jest spójna i logiczna. Przedstawiając określoną problematykę np.: stosunek dyktatorów do religii, Overy przedstawia najpierw relacje Hitlera z Kościołem, a potem stosunek Stalina do wiary i religii. Następnie przechodzi do analizy kolejnego zagadnienia. I tak przez całą książkę. Może wydawać się to trochę chaotyczne i nielogiczne, ale ma swoje zalety: otrzymujemy spójniejszy obraz obu dyktatur, widzimy działania dyktatorów i możemy je ze sobą porównać, zestawić, ocenić. Taka konstrukcja książki jest jej dużą zaletą. To świetny pomysł na opowiedzenie historii.

Raz jeszcze należy podkreślić, że praca ta nie jest biografią równoległą Hitlera i Stalina. Dyktatorzy są w pracy Overy’ego na drugim planie, w tle. Autor skupia się na opisywaniu i analizie reżimów, które obaj stworzyli, przedstawia mechanizmy funkcjonowania totalitarnych państw, a także podobieństwa i różnice między nimi, ich mocne i słabe strony. Sposób narracji i konstrukcja pracy to nie jedyne zalety książki. Mocną stroną pracy Overy’ego jest imponująca bibliografia. Autor oparł swoje badania na setkach źródeł i ogromnej literaturze przedmiotu (sama bibliografia to 35 stron książki!). Solidna baza źródłowa i liczna literatura decydują m.in. o rzetelności i wiarygodności Autora i jego pracy. Również przypisy robią wrażenie (75 stron!). Wszystko o czym pisze Overy jest więc świetnie udokumentowane. To ogromny plus tej, nie waham się użyć tego określenia, monumentalnej pracy. Trzeba też wspomnieć i o innych zaletach książki. Do nich należą liczne mapy, tabele i zdjęcia (czarno-białe) doskonale obrazujące opisywane przez Autora wydarzenia. Są one cennym uzupełnieniem tekstu. Pomocne są zwłaszcza mapy przedstawiające rozmieszczenie obozów koncentracyjnych, obozów pracy przymusowej, obozów jenieckich i gułagów, a także tabele ukazujące np.: wysiłek gospodarczy i militarny obu dyktatur, czy ilość członków partii, ilość więźniów obozów i gułagów.

Jeśli chodzi o wady pracy, to rażą przede wszystkim błędy w tekście będące konsekwencją słabej korekty. Mamy więc tutaj takie lapsusy jak: Leon Trocki, czy łodzie podwodne. Są też błędy na mapach np.: mapa nr 1 i „obszar specjalny Gdańsk” (?). Błędy językowe dostrzegłem co najmniej na kilkunastu stronach (m.in. s. 112, 229, 371, 551 itp.). Są wśród nich również błędy dotyczące dat wydarzeń historycznych. „Normalnym” jest brak kropek na końcu zdań. Może jest to nieistotne, ale zapewniam, że uważnego czytelnika może drażnić. Brak jest niestety indeksu nazwisk. Myślę, że w tego rodzaju pracy, przy tak dużym tekście, indeks nazwisk powinien był się w książce znaleźć. Jest on nawet niezbędny. Przydałby się też indeks nazw geograficznych i indeks rzeczowy. O tych sprawach „Wydawnictwo Dolnośląskie” jednak nie pomyślało.

Mimo tych zastrzeżeń, książka zrobiła na mnie dobre wrażenie. Czyta się ją w miarę dobrze i szybko. Napisana jest jasnym, prostym i zrozumiałym językiem. Wykład prowadzony przez Autora jest przejrzysty i czytelny. Nie ma tu m.in. długich dygresji, które rozbijałyby tekst i zakłócały rytm czytania. Autor nie używa też skomplikowanego, fachowego słownictwa, zbyt wielu historycznych definicji i określeń, które mogłyby być niezrozumiałe dla czytelnika bez historycznego przygotowania. Nie ma więc potrzeby wspierać się słownikiem, czy encyklopedią. Trzeba jeszcze zaznaczyć, że nie zwalnia to czytelnika od zachowania skupienia i uwagi podczas lektury „Dyktatorów”. Trzeba czytać tekst uważnie i dokładnie, aby w pełni zrozumieć przekaz Overy’ego. Jest to bowiem lektura wymagająca, na pewno nie na wakacje, czy do pociągu. Jeśli czytelnik dysponuje pewnym zasobem wiedzy na temat dziejów XX wieku, zwłaszcza historii III Rzeszy i ZSRR oraz Hitlera i Stalina, lektura tej książki może stać się dla niego jeszcze ciekawsza. Elokwencja Autora może zrobić wrażenie na czytelniku. Język brytyjskiego historyka jest gładki i barwny, przekaz bez naukowego zadęcia, mimo iż książka jest typową pracą naukową. Pisarstwo Overy’ego jest przykładem  na to, że historyk może pisać książki zrozumiałe nie tylko dla innych historyków, ale i dla szerokich mas odbiorców i że mogą to być prace naukowe, na wysokim poziomie merytorycznym, fachowe, a jednocześnie pełniące rolę popularyzatorską i edukacyjną.

Wydanie książki jest bardzo staranne: twarde okładki, szyty grzbiet, dobrej jakości papier, czytelna, wyraźna czcionka, liczne fotografie, tabele, mapy to mocne strony tej pracy. Niestety, korekta redakcyjna pozostawia dużo do życzenia. Brak jest też, o czym już pisałem, indeksów. Szkoda, że do wysokiego poziomu merytorycznego pracy, świetnej znajomości tematu przez Autora, jego rzetelności i fachowości, nie dostosowało się wydawnictwo i wydało pracę Overy’ego w sposób zaledwie zadowalający. Można to było zrobić o wiele lepiej.

Mimo tych uchybień i niedociągnięć, chciałbym szczerze polecić pracę Richarda Overy’ego wszystkim, którzy interesują się historią. Myślę, że interesujące wiadomości znajdą w niej nie tylko znawcy II wojny światowej, czy historii XX stulecia, ale również ci, którzy na co dzień nie mają styczności z historią. Książka „Dyktatorzy. Hitler i Stalin” to pasjonująca wyprawa w przeszłość, w głąb dwóch totalitarnych reżimów, które odpowiedzialne były za śmierć milionów ludzi, to próba znalezienia odpowiedzi na pytania: jak funkcjonowały dyktatury, dlaczego były atrakcyjne dla wielu ludzi, dlaczego miały ich poparcie, kim byli ludzie, którzy je stworzyli i jak to zrobili, dlaczego się im powiodło? To również próba znalezienia odpowiedzi na pytanie: jak mogło dochodzić do tak potwornych zbrodni w obu krajach? Odpowiedzi na te pytania próbuje dać w swojej książce Richard Overy. Warto je poznać. Na zakończenie, raz jeszcze trzeba podkreślić, że praca brytyjskiego historyka jest rzetelna, fachowa, obiektywna, wsparta licznymi źródłami i literaturą przedmiotu. To praca historyczna na wysokim poziomie, tak merytorycznym, jak i warsztatowym. To kolejne argumenty za tym, aby po nią sięgnąć. „Dyktatorzy” dostarczają bowiem rzetelnej i prawdziwej wiedzy historycznej, której na próżno szukać w Internecie, czy literaturze popularnonaukowej. Praca ma więc duże walory edukacyjne i poznawcze, jest interesująca i wartościowa.